ARTICLES / Χρηματιστήριο Ενέργειας, Τί είναι; Γιατί χρειάζεται;

Sep 15th 2014

Μπορεί ως όρος να μην είναι πλέον τόσο άγνωστος, η Αγορά έχει αρχίσει δειλά να εξοικειώνεται με όρους όπως ”Χρηματιστήριο Ενέργειας”, ”Χρηματιστήριο Εμπορευμάτων”, ”Χρηματιστήριο Ρύπων” κ.ο.κ,  όμως πόσοι από εμάς γνωρίζουμε πραγματικά τι σημαίνει αυτός ο όρος; Μήπως θα ήταν καλό να ενημερωθούμε ώστε να κατανοήσουμε τις βασικές πτυχές και να αναρωτηθούμε εάν χρειάζεται μια τέτοια οργανωμένη αγορά, όπως ένα ‘Χρηματιστήριο Ενέργειας’ και στην Ελλάδα;

Οι Αγορές Ηλεκτρικής Ενέργειας έχουν περάσει διαχρονικά από πολλά στάδια και μοντέλα οργάνωσης τα οποία μεταβάλλονται ή διαφέρουν μεταξύ τους ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες και τον βαθμό φιλελευθεροποίησης της οικονομίας της κάθε χώρας. Παραδοσιακά η συγκεκριμένη αγορά ήταν συγκεντρωμένη στα χέρια του κράτους, μέσα από κρατικά μονοπώλια λόγω της ανάγκης για επενδύσεις μεγάλης εντάσεως κεφαλαίου στην παραγωγή και στα δίκτυα μεταφοράς και διανομής. Βαθμιαία όμως και ειδικά από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 αυτό το γεγονός αλλάζει με κάποιες χώρες να έχουν προβάδισμα στο ”άνοιγμα” της αγοράς ενέργειας όπως οι Σκανδιναβικές Χώρες, η Μεγάλη Βρετανία, η Γερμανία, η Ολλανδία και το Βέλγιο και κάποιες άλλες να ακολουθούν με κάποια καθυστέρηση όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η Γαλλία. Αξιοσημείωτο είναι το παράδειγμα κάποιων κρατών νέων σχετικά στους κόλπους της Ε.Ε., όπως η Ρουμανία, η Ουγγαρία, η Τσεχία και η Πολωνία όπου ο βαθμός φιλελευθεροποίησης της Ενεργειακής Αγοράς τους πλησίασε αρκετά γρήγορα τα δυτικό-ευρωπαϊκά πρότυπα και αποφέρει ήδη σημαντικά αποτελέσματα στις οικονομίες τους. Καθώς λοιπόν και η χώρα μας μπαίνει, αν και καθυστερημένα, στη συζήτηση για το εάν, το πότε και το γιατί θα ιδρυθεί το ”Ελληνικό Χρηματιστήριο Ενέργειας” οι παρακάτω γραμμές φιλοδοξούν να φωτίσουν τις πιο σημαντικές πτυχές αυτής της εξέλιξης.

Βασικά Χαρακτηριστικά

Τα Χρηματιστήρια Ενέργειας διέπονται από παρόμοιους μηχανισμούς και κανόνες λειτουργίας ανεξάρτητα από το πού δραστηριοποιούνται. Το βασικό χαρακτηριστικό τους είναι πως αποτελούν το λεγόμενο ”Τόπο Αγοράς” (MarketPlace) όπου η Ηλεκτρική Ενέργεια διαπραγματεύεται στην Χονδρεμπορική Αγορά ως ομοιογενές προϊόν (commodity) με ακριβώς ίδια χαρακτηριστικά, ποιότητα και όρους συναλλαγής ανεξαρτήτως του ποιός είναι ο πωλητής ή ο αγοραστής κάθε φορά. Εκεί συναντιούνται οι Πωλητές (Παραγωγοί Ενέργειας ή Έμποροι) με τους Αγοραστές (Εκπρόσωποι Φορτίου – Retailers ή Έμποροι) και μέσα από συγκεκριμένες και διαφανείς διαδικασίες, τις οποίες όλοι οι συμμετέχοντες γνωρίζουν ασφαλώς εκ των προτέρων, η προσφορά και η ζήτηση διαμορφώνει τις τιμές. Καθημερινά διενεργούνται δημοπρασίες για συγκεκριμένα προϊόντα, τα οποία μεταξύ τους διαφέρουν συνήθως στη διάρκειά τους καθώς και στο αν οδηγούν σε φυσική παράδοση της ενέργειας ή όχι (συμβόλαια επί της διαφοράς). Παρακάτω μπορούμε να δούμε τα διάφορα προϊόντα που μπορεί να βρει κανείς σε ένα Χρηματιστήριο Ενέργειας:

Spot Market

  • Ενδο-ημερήσια προϊόντα (Intra-Day)
  • Προ-ημερήσια προϊόντα (Day-Ahead)
  • Προϊόντα που αφορούν Σαββατοκύριακα, ομάδες ωρών, ώρες αιχμής ή μη κ.ο.κ.
  • Εβδομαδιαία Προϊόντα

Forward Market (ΠροθεσμιακήΑγορά)

  • Μηνιαία Συμβόλαια
  • Τριμηνιαία Συμβόλαια
  • Ετήσια Συμβόλαια

Συνεπώς ο κάθε συμμετέχων μπορεί να προσφέρει ή να ζητήσει ηλεκτρική ενέργεια σε ποσότητα που προκύπτει από τις ανάγκες του ή ανάλογα με τη σύνθεση του χαρτοφυλακίου του για μια συγκεκριμένη χρονική διάρκεια. Η βασική λειτουργία των Χρηματιστηρίων Ενέργειας είναι συνεπώς το να προσφέρουν την υπηρεσία οργάνωσης αυτής της αγοράς, επιτήρησης των κανονισμών που τη διέπουν και της προσέλκυσης νέων αξιόπιστων συμμετεχόντων. Η αμοιβή των Χρηματιστηρίων Ενέργειας προκύπτει ως ένα μικρό ποσοστό της αξίας των συναλλαγών που πραγματοποιούνται, σε αντιστοιχία με τα Χρηματιστήρια Αξιών. Τα κυριότερα Ευρωπαϊκά Χρηματιστήρια Ενέργειας είναι το ΕΕΧ στη Λειψία, το NordPool (με παρουσία σε όλες τις Σκανδιναβικές Χώρες), το PowerNext της Γαλλίας (έχει πλέον συγχωνευθεί με το ΕΕΧ), ο GME στην Ιταλία, ο OMEL που καλύπτει τις Αγορές της Ιβηρικής Χερσονήσου, το HUPX με παρουσία στην Ουγγαρία κ.α. Αξίζει να αναφερθεί πως πολλά από τα παραπάνω χρηματιστήρια διενεργούν δημοπρασίες και για άλλα ενεργειακά προϊόντα εκτός της Ηλεκτρικής Ενέργειας όπως το Φυσικό Αέριο, οι Αέριοι Ρύποι (CO2Emissions) ή τα Πράσινα Πιστοποιητικά.

Ποιοί Συμμετέχουν και Γιατί

Στα Χρηματιστήρια Ενέργειας κίνητρο έχουν να συμμετέχουν όλοι οι κρίκοι της αλυσίδας της Ενεργειακής Αγοράς. Πιο συγκεκριμένα, βάθος σε μια τέτοια Αγορά δίνουν οι:

  • Παραγωγοί Ενέργειας
  • Πάροχοι Ενέργειας
  • Έμποροι Ενέργειας (Εισαγωγείς-Εξαγωγείς)
  • Καταναλωτές

Όλοι οι παραπάνω δρώντες έχουν ένα κοινό στόχο: Την ελαχιστοποίηση ή αντιστάθμιση του ρίσκου της δραστηριότητάς τους! Ας δούμε πώς γίνεται αυτό. Έστω οτι ένας παραγωγός ηλεκτρικής ενέργειας έχει κλειδώσει μια τιμή αγοράς για 3 χρόνια για την πρώτη ύλη του που είναι το Φυσικό Αέριο. Σήμερα, με το υπάρχον καθεστώς στην Αγορά Ενέργειας (Προ-ημερήσια Αγορά) δεν ξέρει αν και πόσο θα καταφέρει να παράξει μέσα στην τριετία για την οποία έχει ένα συγκεκριμένο κόστος πρώτης ύλης. Συνεπώς ο προγραμματισμός του είναι ελλιπής, ενέχει το ρίσκο να έχει συμβολαιοποιήσει ποσότητες Φυσικού Αερίου τις οποίες δεν θα καταφέρει να καταναλώσει αλλά σίγουρα δεν μπορεί να εκμεταλλευτεί την σταθερή τιμή πρώτης ύλης που απολαμβάνει. Έχει δηλαδή αρκετό ρίσκο συγκεντρωμένο στα χέρια του. Με την λειτουργία μιας Προθεσμιακής Αγοράς (είτε με φυσική παράδοση είτε όχι) ο εν λόγω Παραγωγός θα μπορούσε να πουλήσει – ”κλειδώσει” συγκεκριμένες ποσότητες από σήμερα για την επόμενη τριετία ώστε να εκμεταλλευτεί το γεγονός της γνωστής εκ των προτέρων και σταθερής τιμής της πρώτης ύλης του.

Αντίστοιχα ένας Πάροχος Ηλεκτρικής Ενέργειας με τη σημερινή κατάσταση είναι εκτεθειμένος στις κινήσεις του δείκτη τιμών Ηλεκτρικής Ενέργειας (Ο.Τ.Σ.) σε καθημερινή βάση. Έτσι παρόλο που στους πελάτες του (τελικούς καταναλωτές) πουλάει-παρέχει ηλεκτρική ενέργεια σε βάθος χρόνου, εντούτοις δεν έχει ιδέα για το μακροχρόνιο κόστος της Ηλεκτρικής Ενέργειας στη Χονδερμοπρική Αγορά. Αυτό συνεπάγεται τεράστιο ρίσκο για την επένδυση που έχει κάνει καθώς και μειωμένη είσοδο νέων παικτών στην Αγορά, εξέλιξη που μειώνει τις επιλογές του τελικού καταναλωτή.

Τέλος, ειδικά για τους μεγάλους καταναλωτές, η δημιουργία ενός Χρηματιστηρίου Ενέργειας έχει ιδιαίτερη σημασία. Όταν αναφέρουμε τον όρο «Μεγάλος Καταναλωτής» εννοούμε κυρίως την εγχώρια βιομηχανία, τις βιοτεχνίες και τις μεγάλες εμπορικές καταναλώσεις. Σήμερα όλοι αυτοί οι κλάδοι είναι πλήρως εξαρτημένοι από τα μακροχρόνια ή μη συμβόλαια που έχουν συνάψει με τον κάθε Πάροχο χωρίς να γνωρίζουν το παραμικρό για τον τρόπο τιμολόγησής τους. Γνωρίζουν πραγματικά αν αυτό που καλούνται να πληρώσουν στο σήμερα και στο μέλλον είναι δίκαιο ή όχι; Γνωρίζουν αν η τιμή αγοράς της κιλοβατώρας που απολαμβάνουν θα ισχύσει και σε ένα μελλοντικό συμβόλαιο; Δυστυχώς όχι. Με την καθιέρωση όμως ένος Χρηματιστηρίου Ενέργειας θα υπάρξει σωστή σηματοδότηση τιμής που θα επιτρέψει στον Μεγάλο Καταναλωτή να επιλέξει μεταξύ ενός συμβολαίου με μακροχρόνια σταθερής τιμής με γνώση ότι αυτή είναι δίκαιη, ή ενός συμβολαίου με τιμή συνδεδεμένη με τον δείκτη τιμών Ηλεκτρικής Ενέργειας (Ο.Τ.Σ.) εάν πιστεύει ότι αυτό τον συμφέρει σε βάθος χρόνου.

Κλείνοντας, πιστεύουμε πως αυτό το βήμα είναι και απαραίτητο και πολύ χρήσιμο. Θα βάλει την Ελλάδα στο χάρτη των ώριμων ενεργειακών αγορών, θα ξεχωρίσει ως αγορά σε σχέση με τις άλλες Βαλκανικές χώρες, προσελκύοντας το διεθνές επενδυτικό ενδιαφέρον, θα προσφέρει στις ενεργειακές επιχειρήσεις, στους Λειτουργούς, στους Ρυθμιστές και στα στελέχη τους νέα τεχνογνωσία και τέλος θα μειωθεί το ρίσκο των συμμετεχόντων καθιστώντας την Αγορά αυτή που έχει τραυματιστεί κατά το παρελθόν αρκετά πιο σίγουρη και βιώσιμη!

 

Ιωάννης Ψαρρός

Head of Trading – Watt and Volt S.A.

Μέλος Δ.Σ. Ελληνικού Συνδέσμου Εμπόρων & Προμηθευτών Ηλεκτρικής Ενέργειας (Ε.Σ.Ε.Π.Η.Ε.)